menu - kliknij by rozwinąć


Dział Etnografii

Dział Etnografii funkcjonuje w strukturze organizacyjnej Muzeum od 1958 roku, czyli od początku istnienia instytucji. Zbiory etnograficzne ponad 2500 eksponatów, dokumentację fotograficzną i fonograficzną, archiwalne zapisy źródłowe i opracowania z wywiadów z informatorami oraz protokoły z penetracyjnych badań terenowych. Zgromadzone eksponaty tworzą zwartą kolekcję ilustrującą obraz kultury ludowej ziemi tarnogórskiej. Przeważająca ich część pochodzi z końca XIX i początku XX wieku.

Najliczniej reprezentowany jest w zbiorach strój ludowy, którego dominującą część stanowią elementy stroju kobiecego. Największą grupę, około 100 sztuk, tworzą chusty w kilku rodzajach: „szpigle” – wykonane z grubej tkaniny wełnianej, w duże, czytelne jednostronne tzw. wzory tureckie, noszone od końca XIX wieku do najbardziej odświętnej i obrzędowej wersji stroju ludowego; „szaltuchy” – wełniane, w kratę, charakterystyczne dla przemysłowej części Górnego Śląska, noszone od pocz. XX wieku w okresie jesienno-zimowym i wczesną wiosną; „merinki” – haftowane ręcznie bawełnianymi nićmi, noszone do odświętnej wersji stroju kobiecego i dziewczęcego; „pliśki” – zakładane na głowę do odświętnego stroju żałobnego oraz charakterystyczne dla części przemysłowej, nagłowne chustki – „purpurki”.

Rozbarski odświętny strój kobiecy, XIX/XX w.

Wśród fartuchów odświętnych najcenniejsze „chińskie” pochodzą z końca XIX wieku oraz jedwabne, ręcznie malowane, z początku XX wieku; wśród roboczych – ręcznie haftowane z lat 20. XX wieku. Równie liczne są różnorodne kaftany – „jakle” jedwabne, wełniane i pluszowe oraz suknie – „kiecki”, w tym trzy „watówki”.

Spośród odświętnych strojów dziewczęcych na uwagę zasługują „kabotki”, czyli płócienne bluzki, ozdobione koronką oraz zakładane na nie czerwone i czarne sukienne gorsety, zwane „bruślek”. Najciekawsze pochodzą z około 1890 roku.

Gorset „wierzcheń” do dziewczęcego stroju odświętnego i obrzędowego, Dąbrówka Wielka, pocz. XX w.

Cenną kolekcją w Dziale Etnografii są czepce „budy”, noszone od końca XIX wieku do lat 30-tych XX wieku, uszyte z białej bawełnianej piki, ozdobione koronkową krezą oraz tiulowe i jedwabne wstążki, ręcznie malowane, które pochodzą z przełomu XIX i XX wieku. Najliczniej reprezentowane, i jednocześnie w najlepszym stanie, są wstążki noszone przez dziewczęta do wianka – galandy i przez mężatki do czepca. Wśród nich jedyny egzemplarz wstążki pod galandę, tzw. urbinek. Nieco mniej jest wstążek do korali i do pasa.

Korale do stroju ludowego z medalikiem przedstawiającym Najświętsze Serce Jezusa, tworzywo sztuczne, srebrzona alpaka, lata 20-te XX w.

Uzupełnieniem są stroje codzienne, płócienne i damarowe, często ręcznie haftowane oraz kobieca bielizna. Wśród ubiorów niemowlęcych na szczególną uwagę zasługują, pochodzące z początku XX wieku, szyte ręcznie i ozdabiane haftem: powłoczki na becik, sukieneczki „hazuki”, koszulki, czapeczki barchanowe i batystowe.

Męski strój reprezentowany jest przez stroje chłopskie z przełomu XIX i XX wieku, odświętne ubiory męskie z lat 20. XX wieku, a także przez galowe mundury górnicze. Najcenniejsze są: skórzane spodnie, sukienne kaftany, kamizele i płaszcze.

Biżuteria w zbiorach etnograficznych reprezentowana jest przez złote zausznice oraz korale, wśród których najwięcej jest zygloków (imitacja prawdziwych korali) i żółtych paciorków. Najcenniejszym zabytkiem z biżuterii są prawdziwe korale zebrane w 7 sznurów, z dwustronnym medalikiem, którego krawędzie ozdobione są koronką z masy perłowej.

Najciekawsze zgromadzone meble pochodzą z lat osiemdziesiątych XIX wieku, głównie z Orzecha i reprezentują typowy wystrój izby chłopskiej. Są to: łóżko, dwudrzwiowa szafa, wertiko, stoły, ławy, kredensy kuchenne, „romki”, krzesła, kufer, ręcznie malowana skrzynia wianna, kołyski.

Kredens kuchenny, II poł. XIX w.

W grupie eksponatów stanowiących wyposażenie wnętrza należy wymienić: zegary ścienne typu szwarcwaldzkiego z końca XIX wieku, bawarskiego z oszkloną szafką i scenami myśliwskimi na wahadle i tarczy, z przełomu XIX i XX wieku, zegar wagowy ręcznie robiony z przełomu XVIII i XIX wieku, lampy naftowe, fajansowe i porcelanowe kubeczki „szolki”, ręcznie malowane talerze, oleodruki oraz ręcznie haftowane kuchenne makatki, wykonane techniką szydełkową ozdoby wnętrza, takie jak: firany, obrusy, serwetki i „ząbki”.

Zegar ścienny – wagowy, typu szwarcwaldzkiego, bijący, w skrzynkowej drewnianej oprawie, XIX w.

Licznie reprezentowane są w Dziale sprzęty codziennego użytku: garnki (buncloki, żeliwne), dzbanki, młynki, moździerze, pojemniki na przyprawy, drewniane przybory kuchenne (wałki, łychy, tłuczki i inne), żelazka, tary.

Zasobnik na mąkę, emalia, drewno, lata 30-40-te XX wieku

W zbiorach znajdują się także przykłady podstawowych narzędzi rolniczych i rzemieślniczych oraz sprzęty używane w gospodarstwach chłopskich. Z końca XIX wieku pochodzą pługi z kutego żelaza, między innymi koleśny oraz drewniane widły trójdzielne; z początku XX wieku: brony, drewniane łopaty – wiejaczki, wykonane z jednego kawałka drewna, radła drewniane czworoboczne (koleśne), cepy jedno- i dwukapicowe, naczynia klepkowe, żarna, stępa ze stęporem wydrążona w jednym kawałku pnia drewna, niecki, maselnice, formy na chleb; z okresu międzywojennego kowalskiej roboty kopaczki, ośniki, grabie, łopaty, widły i siekierki, wszystkie stalowe, kute, z drewnianymi uchwytami; drewniane grabie do siana ręcznej roboty oraz cepy wykonane przez Wiktora Piełkę z Miasteczka. Godne szczególnej uwagi są drzwi z chałupy drewnianej, z Żyglina, z połowy XIX wieku, dziewiętnastowieczne wiadro przeciwpożarowe z Rybnej.

Wśród rekwizytów związanych z obrzędowością doroczną są klekotki, sikawka, szopki oraz jajka wielkanocne. Największą kolekcję stanowią „kroszonki”, z 1967 i 1972 roku, barwione techniką rytowniczą.

Jajka wielkanocne „kroszonki” zdobione techniką rytowniczą, lata 1967 i 1972

Stale powiększa się kolekcja betlejek. Najstarsza szopka domowa pochodzi z lat 20. XX wieku. Składa się z drewnianej stajenki oraz 22 polichromowanych figur wykonanych z gipsu, masy papierowej i drewna.

Licznie jest reprezentowana w zbiorach Działu twórczość nieprofesjonalna, głównie twórców z okolic Tarnowskich Gór. Wśród malarstwa na uwagę zasługuje obraz Teofila Ociepki z 1964 roku „Przyjaźń w dżungli” oraz prace Pawła Cichonia, Henryka Lenartowicza i Mieczysława Filipiaka; wśród rzeźb prace Jerzego Liska, Alojzego Niedbały, Ignacego Papiórka, Henryka Lenartowicza, Wiktora Piełki oraz Alfonsa Wieji. Jednymi z cenniejszych obiektów są: dwa obrazy olejne na płótnie: pierwszy – „Chrystus ukazujący ranę” („Mąż Boleści”) z XIX wieku, będący wizerunkiem cudownego obrazu z Raciborza, o cechach malarstwa typowego dla ośrodków odpustowych; drugi „Chrystus na krzyżu z Arma Christi”, z XIX wieku oraz polichromowana rzeźba, przedstawiająca postać Chrystusa Frasobliwego, w typie określanym jako śląski, z XIX wieku.

Paweł Cichoń, „Świat podwodny”, akwarele/brystol, 1965 r.

 

Eksponaty do Działu Etnografii pozyskiwane były głównie na początku działalności Muzeum, wynikiem ogłoszonego konkursu „Zbieramy pamiątki przeszłości Ziemi Tarnogórskiej” pozyskano około 200 cennych obiektów. W kolejnych latach gromadzono zabytki w trakcie prowadzonych w latach 60. badań penetracyjnych na terenie powiatu tarnogórskiego. Dzięki prowadzonym przez Dział Oświatowy konkursom pozyskano między innymi szopki i jajka wielkanocne. Niezależnie – Dział wzbogacał się dzięki zakupom i darom, zarówno od osób prywatnych, jak i instytucji, np. Stowarzyszenia Miłośników Ziemi Tarnogórskiej. Najnowszy zbiór, powiększający się systematycznie, to przedmioty z lat 50. i 60. XX wieku.

Od 2008 roku do zbiorów etnograficznych zaczęły dołączać różnego typu zabawki. Jako pierwsze poszukiwane były zabawki z lat 50 i 60 XX wieku, który miały wzbogacić jubileuszową wystawę „50 lat temu w Tarnowskich Górach”.
Później temat został systematycznie poszerzany. Obecnie Muzeum w Tarnowskich Górach może się poszczycić jedną z najbogatszych kolekcji zabawek wśród górnośląskich placówek muzealnych.

Serwis obiadowy dla lalek, lata 30 XX w., Ćmielów


Muzeum w Tarnowskich Górach wszelkie prawa zastrzeżone 2017

MUZEUM W TARNOWSKICH GÓRACHURZĄD MIASTA W TARNOWSKICH GÓRACH